گیاه قهوه چیست و چه شکلی است؟

قهوه‌ای که هر روز می‌نوشیم، قبل از برشته شدن و آسیاب شدن، مسیر طولانی‌ای را طی کرده است. دانه قهوه در واقع بذر میوه‌ای است که روی گیاه قهوه رشد می‌کند؛ گیاهی همیشه‌سبز با برگ‌های سبز و براق، گل‌های سفید و میوه‌هایی که با رسیدن معمولاً به رنگ قرمز یا زرد درمی‌آیند.

اگر برایتان سؤال است که گیاه قهوه چه شکلی است، قهوه درخت است یا بوته و دانه قهوه دقیقاً از کدام قسمت گیاه به دست می‌آید، در ادامه این مطلب از کافه نون همه این موارد را به زبان ساده بررسی می‌کنیم.

گیاه قهوه چیست؟

گیاه قهوه به گروهی از گیاهان متعلق به سرده Coffea گفته می‌شود. گونه‌های مختلفی در این سرده وجود دارند، اما بخش اصلی قهوه‌ای که در جهان مصرف می‌کنیم از دو گونه شناخته‌شده عربیکا (Coffea arabica) و روبوستا یا Coffea canephora به دست می‌آید.

این گیاه در مناطق گرمسیری رشد می‌کند و پس از رسیدن به بلوغ، گل می‌دهد و سپس میوه قهوه روی شاخه‌های آن شکل می‌گیرد. داخل این میوه معمولاً دو بذر قرار دارد؛ همان بذرهایی که پس از فرآوری، خشک‌شدن و برشته‌شدن به دانه قهوه‌ای تبدیل می‌شوند که می‌شناسیم.

خرید را با کــــافه نون تجـربه کنید

از دانه قهوه تا تجهیزات دم‌آوری؛ هر آنچه برای یک فنجان حرفه‌ای نیاز دارید، در کافه نون پیدا کنید.

فروشگاه قهوه

قهوه درخت است یا بوته؟

یکی از سؤال‌های رایج این است که قهوه درخت است یا بوته؟ جواب کوتاه این است: گیاه قهوه می‌تواند به شکل درختچه یا درخت کوچک رشد کند.

برای مثال گیاه قهوه عربیکا در طبیعت می‌تواند چند متر ارتفاع داشته باشد، اما در مزارع معمولاً آن را هرس می‌کنند تا ارتفاع کمتری داشته باشد. کوتاه نگه‌داشتن بوته قهوه باعث می‌شود برداشت میوه، مراقبت از گیاه و مدیریت مزرعه آسان‌تر شود.

به همین دلیل اگر در تصاویر مزارع قهوه گیاهانی شبیه بوته می‌بینید و در منابع دیگر عبارت «درخت قهوه» را مشاهده می‌کنید، هر دو می‌توانند درست باشند. در واقع اصطلاح‌های بوته قهوه و درخت قهوه بسته به ارتفاع، نحوه رشد و شیوه نگهداری گیاه استفاده می‌شوند.

گیاه قهوه چه شکلی است؟

اگر بخواهیم خیلی ساده ظاهر گیاه قهوه را توصیف کنیم، با گیاهی همیشه‌سبز روبه‌رو هستیم که دارای ویژگی های زیر هستند:

• شاخه‌های افقی
• برگ‌های سبز، براق و پهن
• گل‌های کوچک و سفید
• میوه‌های گرد یا بیضی
• میوه‌های سبز در ابتدای رشد و معمولاً قرمز یا زرد در زمان رسیدگی

ارتفاع گیاه به گونه، شرایط اقلیمی و نحوه هرس بستگی دارد. برای مثال گیاه قهوه عربیکا در شرایط طبیعی می‌تواند به شکل درخت کوچک رشد کند، اما در مزارع معمولاً کوتاه‌تر نگهداری می‌شود. بنابراین اگر سؤال شما این باشد که بوته قهوه چه شکلی است، می‌توان آن را شبیه درختچه‌ای همیشه‌سبز با برگ‌های پررنگ و شاخه‌هایی دانست که میوه‌های قهوه به‌صورت خوشه‌ای در امتداد آنها رشد می‌کنند.

برگ قهوه چگونه است؟

برگ قهوه یکی از مشخص‌ترین قسمت‌های این گیاه است. برگ‌ها معمولاً:

• سبز تیره هستند؛
• سطح نسبتاً براق دارند؛
• بیضی یا کشیده‌اند؛
• نوک نسبتاً تیزی دارند؛
• به‌صورت جفتی روی شاخه قرار می‌گیرند.

اندازه و شکل دقیق برگ درخت قهوه بین گونه‌ها و ورایتی‌های مختلف کمی تفاوت دارد. برگ‌ها علاوه بر نقش طبیعی خود در فتوسنتز، برای کشاورزان نیز اهمیت زیادی دارند، زیرا وضعیت برگ می‌تواند اطلاعاتی درباره سلامت گیاه، کمبود مواد غذایی یا ابتلا به برخی بیماری‌ها ارائه کند. یکی از شناخته‌شده‌ترین بیماری‌های قهوه نیز «زنگ برگ قهوه» است که به‌ویژه در کشت عربیکا اهمیت زیادی دارد.

گل قهوه چیست و چه شکلی دارد؟

قبل از تشکیل میوه، روی شاخه‌های گیاه گل قهوه ظاهر می‌شود. گل‌های قهوه معمولاً سفید، کوچک و معطر هستند و در محل اتصال برگ‌ها به شاخه رشد می‌کنند. ظاهر آنها تا حدی می‌تواند یادآور گل یاس باشد.

پس از گل‌دهی و گرده‌افشانی، میوه‌های کوچک قهوه به‌تدریج شکل می‌گیرند. بنابراین وقتی درباره «گل قهوه چیست» صحبت می‌کنیم، در واقع درباره مرحله‌ای بسیار مهم از چرخه تولید همان دانه‌ای صحبت می‌کنیم که بعداً وارد فنجان ما خواهد شد.

بیشتر بخوانید: قهوه از چی درست میشه؟

درخت قهوه در کدام کشورها رشد می‌کند؟

قهوه مخصوص یک کشور نیست. امروزه این گیاه در کشورهای زیادی در مناطق گرمسیری دنیا کشت می‌شود. بخش بزرگی از مناطق مناسب کشت قهوه در محدوده‌ای قرار گرفته‌اند که به آن کمربند قهوه گفته می‌شود؛ ناحیه‌ای در اطراف خط استوا که بخش‌هایی از آمریکای مرکزی و جنوبی، آفریقا و آسیا را دربرمی‌گیرد. برزیل، ویتنام، کلمبیا، اتیوپی، اندونزی و چندین کشور دیگر از تولیدکنندگان شناخته‌شده قهوه هستند.

خاستگاه گیاه قهوه کجاست؟

در مورد عربیکا، خاستگاه طبیعی آن به شرق آفریقا برمی‌گردد و تنوع ژنتیکی مهم این گونه در اتیوپی دیده می‌شود. قهوه عربیکا بعدها از این منطقه به یمن منتقل شد و کشت آن به‌تدریج در بخش‌های مختلف جهان گسترش پیدا کرد. بنابراین نمی‌توان گفت «درخت قهوه متعلق به یک کشور خاص است»، اما اتیوپی جایگاه بسیار مهمی در تاریخ و خاستگاه قهوه عربیکا دارد.

آیا درخت قهوه در ایران رشد می‌کند؟

از نظر تئوری می‌توان گیاه قهوه را در محیط کنترل‌شده، گلخانه یا حتی به‌عنوان گیاه زینتی نگهداری کرد؛ اما شرایط اقلیمی بخش بزرگی از ایران با مناطق اصلی کشت تجاری قهوه متفاوت است. کشت اقتصادی قهوه معمولاً به ترکیبی از دمای مناسب، رطوبت، بارندگی، ارتفاع و شرایط خاک وابسته است. به همین دلیل ایران در حال حاضر در گروه کشورهای اصلی تولیدکننده تجاری قهوه قرار نمی‌گیرد. پس تصاویری که با عنوان درخت قهوه ایرانی دیده می‌شوند لزوماً به معنای وجود صنعت گسترده کشت قهوه در ایران نیستند.

گیاه قهوه عربیکا چگونه است؟

گیاه قهوه عربیکا یا Coffea arabica مهم‌ترین گونه قهوه از نظر مصرف و کیفیت در بسیاری از بازارهای قهوه تخصصی است.

عربیکا معمولاً به شکل درختچه یا درخت کوچک رشد می‌کند و برگ‌هایی سبز و براق دارد. این گونه اغلب در ارتفاعات بیشتر و آب‌وهوای نسبتاً معتدل‌تر مناطق گرمسیری عملکرد مناسبی دارد. بسیاری از دانه‌های عربیکا و ترکیبات مختلف آن برای تهیه نوشیدنی‌های مختلف استفاده می‌شوند و انتخاب نوع دانه تأثیر زیادی روی طعم نهایی اسپرسو دارد. برای افرادی که به دنبال تهیه قهوه مناسب برای دستگاه اسپرسو هستند، انتخاب و خرید قهوه اسپرسو با توجه به نوع رُست و ترکیب دانه اهمیت زیادی دارد.

عربیکا در مقایسه با روبوستا معمولاً حساسیت بیشتری نسبت به برخی بیماری‌ها و شرایط نامناسب محیطی دارد؛ در مقابل تنوع طعمی بسیار گسترده‌ای در ورایتی‌ها و مناطق مختلف آن دیده می‌شود.

خریـد دانه قهوه کـــــــافه نون

خرید دانه قهوه از کافه نون، انتخاب سریع و مطمئن

خرید قهوه اصل

گیاه بوربون چیست؟

یکی دیگر از عبارت‌هایی که در قهوه‌شناسی زیاد می‌بینیم بوربون (Bourbon) است.

بوربون یک گونه مستقل مانند عربیکا یا روبوستا نیست، بلکه یکی از ورایتی‌های مهم قهوه عربیکا محسوب می‌شود.

گیاه بوربون معمولاً قامت نسبتاً بلندی دارد و در صنعت قهوه به‌خاطر اهمیت ژنتیکی و کیفیت بالقوه بالای فنجان شناخته شده است.

ورایتی بوربون همچنین در شکل‌گیری بسیاری از ورایتی‌های قهوه امروزی نقش داشته است و به همین دلیل در بحث شناخت انواع گیاه قهوه اهمیت زیادی دارد.

بیشتر بخوانید: بعد از خوردن قهوه چه بخوریم؟

تیپیکا و بوربون؛ دو نام مهم در تاریخ عربیکا

اگر کمی جدی‌تر وارد قهوه‌شناسی شوید، دو نام Typica و Bourbon را بارها خواهید دید.

این دو از مهم‌ترین گروه‌های ورایتی عربیکا هستند که نقش بزرگی در گسترش تاریخی کشت عربیکا در جهان داشته‌اند.

تیپیکا (Typica)

تیپیکا یکی از شناخته‌شده‌ترین ورایتی‌های تاریخی عربیکا است. بسیاری از ورایتی‌های دیگر قهوه نیز به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم با این گروه ارتباط ژنتیکی دارند.

تیپیکا معمولاً گیاهی بلند است و به‌دلیل کیفیت بالقوه مناسب فنجان شناخته می‌شود، اما عملکرد محصول آن در بسیاری از شرایط بالا نیست و نسبت به برخی بیماری‌ها حساسیت دارد.

بوربون (Bourbon)

بوربون نیز یکی از مهم‌ترین ورایتی‌های عربیکا است. این گیاه معمولاً بلند رشد می‌کند و در ارتفاع مناسب می‌تواند کیفیت فنجان بسیار خوبی داشته باشد.

نام بوربون از جزیره‌ای می‌آید که امروزه Réunion نام دارد و این ورایتی در مسیر گسترش تاریخی خود ارتباط نزدیکی با آن منطقه داشته است.

گونه، ورایتی و هیبرید قهوه چه تفاوتی دارند؟

در منابع قهوه ممکن است واژه‌های Species، Variety و Hybrid را کنار یکدیگر ببینید و همین موضوع کمی گیج‌کننده باشد.

برای درک ساده‌تر می‌توان گفت:

• گونه (Species): سطح اصلی‌تر طبقه‌بندی گیاه است. عربیکا و Coffea canephora دو نمونه مهم هستند.
• ورایتی (Variety): گروهی درون یک گونه است که ویژگی‌های ژنتیکی و ظاهری مشخصی دارد. بوربون و تیپیکا از ورایتی‌های معروف عربیکا هستند.
• هیبرید (Hybrid): از تلاقی دو والد ژنتیکی به وجود می‌آید و ممکن است با هدف‌هایی مانند افزایش مقاومت در برابر بیماری یا بهبود عملکرد توسعه داده شود.

البته ترکیب ژنتیکی در گیاه قهوه با ترکیب دانه‌ها در زمان تولید قهوه متفاوت است. در صنعت قهوه، گاهی چند نوع دانه با ویژگی‌های مختلف برای ایجاد طعم متعادل‌تر کنار هم قرار می‌گیرند که به آن قهوه ترکیبی یا Blend گفته می‌شود.

چرا انواع مختلف گیاه قهوه اهمیت دارند؟

نوع گیاه فقط یک نام علمی روی بسته قهوه نیست. ژنتیک گیاه می‌تواند در کنار عوامل دیگری مانند:

• ارتفاع مزرعه
• آب‌وهوا
• خاک
• میزان رسیدگی میوه
• روش فرآوری
• برشته‌کاری
• و شیوه دم‌آوری

بر ویژگی‌های نهایی فنجان تأثیر بگذارد.

به همین دلیل هنگام انتخاب قهوه، علاوه بر شناخت گونه و ورایتی، عواملی مانند میزان مصرف، نوع دم‌آوری و حجم خرید نیز اهمیت دارند. برای مصرف روزانه یا استفاده در کافه‌ها، بسیاری از افراد خرید قهوه کیلویی را به دلیل صرفه اقتصادی و دسترسی راحت‌تر انتخاب می‌کنند.

نگاهی کوتاه به رده‌بندی علمی گیاه قهوه

اگر بخواهیم کمی تخصصی‌تر نگاه کنیم، گیاه قهوه به خانواده Rubiaceae و سرده Coffea تعلق دارد.

سرده Coffea شامل تعداد زیادی گونه است و همه آنها برای تولید تجاری نوشیدنی قهوه استفاده نمی‌شوند. مهم‌ترین گونه‌های تجاری آن عربیکا و Coffea canephora هستند و گونه‌هایی مانند Liberica نیز در مقیاس محدودتری کشت می‌شوند.

بنابراین برای شناخت قهوه، لازم نیست ابتدا تمام طبقات تاکسونومی را حفظ کنیم؛ مهم‌تر این است که بدانیم قهوه یک گیاه گلدار است، میوه تولید می‌کند و دانه‌ای که می‌نوشیم درون همین میوه شکل می‌گیرد.

بیشتر بخوانید: فرق نسکافه و قهوه

مراحل رشد گیاه قهوه از گل تا دانه

مسیر شکل‌گیری دانه قهوه را می‌توان به شکل ساده این‌طور خلاصه کرد:

گیاه قهوه → گل قهوه → تشکیل میوه سبز → رسیدن چری قهوه → برداشت → جداسازی دانه → فرآوری و خشک‌کردن → برشته‌کاری

به این ترتیب، قهوه بسیار قبل‌تر از اینکه وارد رُستری یا کافه شود، یک محصول کشاورزی است و کیفیت آن تا حد زیادی به آنچه در مزرعه اتفاق افتاده وابسته است.

جمع‌بندی؛ بالاخره قهوه درخت است یا بوته؟

اگر بخواهیم تمام این مطلب را در چند جمله خلاصه کنیم:

گیاه قهوه یک گیاه همیشه‌سبز از سرده Coffea است که بسته به گونه و شرایط رشد می‌تواند به شکل درختچه یا درخت کوچک رشد کند. در مزارع معمولاً با هرس کوتاه نگه داشته می‌شود و به همین دلیل اغلب ظاهر بوته‌ای دارد.

گیاه قهوه برگ‌های سبز و براق، گل‌های سفید و میوه‌هایی دارد که دانه قهوه داخل آنها شکل می‌گیرد. عربیکا و روبوستا مهم‌ترین گونه‌های مورد استفاده برای تولید قهوه هستند و نام‌هایی مانند بوربون و تیپیکا به ورایتی‌های مهم عربیکا اشاره دارند.

بنابراین دفعه بعد که یک دانه قهوه را می‌بینید، به یاد داشته باشید که این دانه در اصل بذری بوده که داخل میوه یک گیاه سبز و گل‌دار رشد کرده است.